Bir örneğin genel kural sanılması nasıl önlenir?
Bir oyun açıklamasında “Örneğin beş kartla başlayabilirsiniz” cümlesi yer alıyor olsun. Sonraki bölümde yalnız beş kart üzerinden anlatım sürerse okur bunun değişmez kural olduğunu düşünebilir. Örneğin amacı bir ilişkiyi göstermekse, rastgele seçilmiş ayrıntıları zorunlu koşul gibi sunmamak gerekir.
Temsili görsel: Çizgili defter üzerinde kurşun kalem. Kaynak: Pencil on notebook.jpg; üretici: WikiGrower1; lisans: CC BY 4.0.
Örnek neyi gösterecek?
Önce örneğin taşıdığı ana fikri yazın. Hayali bir kelime oyununda kartların sırayla açılması anlatılacaksa beş sayısı yalnız deneme miktarı olabilir. Asıl gösterilen ilişki sıradır. Metin bu ayrımı görünür kıldığında okur sayının değişip değişemeyeceğini daha kolay anlar.
Ancak sayı gerçekten oyunun tasarlanmış kuralıysa onu isteğe bağlı gibi göstermeyin. Örnek ile kural ayrımı, yazarın keyfî biçimde her koşulu gevşetmesi demek değildir. Önce tasarlanan düzenin hangisini gerektirdiği belirlenmelidir.
Başlangıç işaretini kullanın
“Varsayımsal olarak”, “şöyle bir durum düşünelim” veya “bir denemede” gibi ifadeler örnek çerçevesi açabilir. Her paragrafta aynı uyarıyı tekrarlamak gerekmez. Fakat örnekten genel açıklamaya geçildiği yer de anlaşılmalıdır. Çerçeve açılıp sonra unutulursa ayrıntılar bütün yazıya yayılabilir.
Örnekte kullanılan kişi adları, nesne sayıları ve ortam gerçek bilgi gibi sunulmamalıdır. Gerçek bir uygulama anlatılıyorsa da dayanak ve kapsam korunmalıdır. İki tür anlatımın dilde birbirine karışmaması, okurun neye dayanarak sonuç çıkaracağını belirler.
Değiştirilebilir ayrıntıyı ayırın
Bir düzenleme yönteminde örnek olarak mavi ve sarı kutular seçilmiş olabilir. Gösterilen şey iki grubu ayrı tutmaksa renkler yöntemin zorunlu parçası değildir. Buna karşılık renklerin kendisi ayırt etme aracının konusuysa değişiklik aynı örneği artık göstermeyebilir. Ayrıntının rolünü düşünün.
“Başka renkler de kullanılabilir” demek ancak gerçek yöntemde böyleyse uygundur. Genelleme yapmak için örneğin değişen ayrıntılar altında aynı ilişkiyi koruyup korumadığını sınayın. Her uygulamaya uygun olduğu yönünde daha büyük bir iddia eklemek gerekmez.
Kısa bir açıklama yeterli olabilir: “Bu denemede sayıları kolay izlemek için beş kart kullanılıyor.” Böylece sayının neden seçildiği görünür. Okur ayrıntıyı kalıcı kural yerine örnek kurulumunun parçası olarak okuyabilir.
Sonucu örneğin dışına taşımayın
Hayali bir durumda iki kişinin aynı çözümü bulması, gerçek kullanıcıların da aynı davranacağını göstermez. Örnek, mantığı anlatmaya yarar; gerçek kişiler hakkında araştırma sonucu üretmez. Son paragrafta bu ayrımın kaybolup kaybolmadığını kontrol edin.
Örneğin “Böylece herkes bu yöntemi daha kolay uygular” demek, gösterilen küçük durumdan daha geniş bir sonuç çıkarır. Bunun yerine örnekte hangi adımın görünür hâle geldiğini söyleyebilirsiniz. Anlatılan fayda, gerçekten açıklanan ilişkiyle sınırlı kalır.
Örnekteki kişiler üzerinden genelleme yaparken de kapsamı koruyun. Hayali bir kişinin belirli tercihi, bir yaş grubunun veya bütün katılımcıların tercihi değildir. Kişi yalnız anlatımı izlemeye yardımcı oluyorsa onu toplumsal bir iddianın dayanağına dönüştürmeyin.
Okurun örneği değiştirmesi isteniyorsa hangi ilişkiyi gözlemleyeceğini belirtin. Yalnız “kendinize uyarlayın” demek, korunması gereken temel adımı belirsiz bırakabilir.
Okurun uygulama sorusunu düşünün
Okur yöntemi kendi durumuna taşımak isteyebilir. Hangi öğeleri koruması, hangilerini amacına göre seçmesi gerektiğini ayırmak burada yararlıdır. Fakat gerekmeyen bütün değişkenleri tek tek listelemek de örneği ağırlaştırabilir. Ana ilişkiyi taşıyan birkaç ayrım yeterli olabilir.
Bir alıştırma olarak örnekteki tek ayrıntıyı değiştirin. Kart sayısı, sıra veya seçilen grup değiştiğinde açıklamanın hangi cümleleri hâlâ doğru kalıyor? Bu deneme, örneğin kapsamını görmeye yardım eder; doğrulanmış gerçek deney sonucu olarak sunulmamalıdır.
Son okumada “örneğin” kelimesinin varlığına bakmakla yetinmeyin. Örneğe ait sayı ve olayların sonradan kesin kural gibi kullanıldığı yerlere de bakın. Sınır açık kaldığında örnek, okurun düşünceyi denemesine alan açar ve anlatımın taşımadığı kesinliği üretmez.
