Koşullu bir açıklamada şart ve sonuç nasıl ayrılır?

“Liste tamamlanırsa kartlar hazırlanacak.” Bu cümlede bir koşul ve ona bağlı bir sonuç vardır. Fakat ardından “Akşam gönderilecek” denildiğinde, gönderimin de aynı koşula bağlı olup olmadığı belirsizleşebilir. Koşullu açıklamayı düzenlerken tek cümleyi değil, koşulun metin içinde ne kadar ileri taşındığını da görmek gerekir.

Temsili görsel: Not bloğu ve desenli kurşun kalem. Kaynak: Word processing (6791481907).jpg; üretici: Jose Camões Silva; lisans: CC BY 2.0. Kaynak bildirimi: Word processing.

Koşul ile sonucu iki ayrı notta gösterin

Örnek metnin yanına “şart” ve “sonuç” yazın. Şartın gerçekleştiğini nereden anlayacağınızı, sonucun da tam olarak hangi eylem olduğunu belirtin. “Hazır olursa yapılır” gibi bir cümlede iki alanın da açıklamaya ihtiyacı olabilir. Nelerin hazır olması ve neyin yapılması gerektiği metinden bulunabilmelidir.

Varsayımsal bir ortak kitapçık çalışmasında çizimler tamamlanınca kapak hazırlanacak olsun. Şart bütün kitapçığın bitmesi değil, belirli çizimlerin tamamlanmasıdır. Metinde bu grubu açık adlandırmak, hazırlığı gereksiz yere başka bir koşula bağlamayı önler.

Birden fazla şartın ilişkisi

“Metin ve çizimler tamamlanırsa dosya birleştirilecek” ifadesi iki parçanın birlikte tamamlanmasını anlatır. Buna karşılık “Metin ya da çizim hazırsa örnek sayfa yapılacak” farklı bir koşul kurar. Düzenleme sırasında bağlayıcı kelimeyi gelişigüzel değiştirmek, işin ne zaman başlayacağını değiştirebilir.

İki koşulun birlikte mi, seçenek olarak mı arandığı belirsizse bunu yazardan öğrenin. Sırf cümle daha akıcı görünsün diye “ve” yerine “veya” koymak içerik kararı vermektir. Açıklık için önce gerçek ilişkiyi belirlemek gerekir.

Çok sayıda koşul tek cümleye yığılmışsa kısa maddeler kullanılabilir. Her maddenin aynı sonuca mı bağlandığını başta açıklayın. Maddelerden biri yalnız hazırlık bilgisi, diğeri gerçek şartsa aynı düzeyde sıralamak yerine bu farkı gösterin.

Şart gerçekleşmezse ne olur?

Bir koşulun varlığı, gerçekleşmediğinde ne olacağını her zaman açıklamaz. Metnin amacı sonraki adımı anlatmaksa bu boşluğa da bakın. İş ertelenecek mi, başka seçeneğe mi geçilecek, yoksa yeniden bilgi mi beklenecek? Yanıt bilinmiyorsa kendi varsayımınızı eklemeyin.

Örneğin “Çizimler yetişirse cuma birleştiririz” cümlesini alan kişi, yetişmezse cumartesi yapılacağını düşünebilir. Metin bunu söylememektedir. Gerekiyorsa “Yetişmezse yeni günü ayrıca belirleyeceğiz” gibi gerçek planı yansıtan açıklama eklenebilir. Böylece alternatif kendiliğinden türetilmez.

İstisnanın yerini belirleyin

“Bütün kartlar aynı boyutta hazırlanacak; özel çizimler farklı olabilir” ifadesinde hangi çizimlerin özel sayıldığı açık değilse istisna sınırı belirsiz kalır. Kapsamı belirleyen ölçüt veya liste varsa ona bağlanın. İstisna cümlesini metnin sonuna bırakmak her zaman yeterli değildir.

Bir istisnayı başka koşullara yaymamaya dikkat edin. Belirli bir kartın boyutu değişebiliyorsa bu durum teslim biçimini veya adlandırmayı da değiştirmeyebilir. Her sonucun hangi koşulla ilişkili olduğunu kendi düzeyinde tutun.

Okuma denemesinde şartı gerçekleşmiş kabul ederek metni izleyin. Sonra gerçekleşmemiş kabul edin. Her iki okumada da okurun bildiği ve bilmediği alanlar görünür mü? Bu küçük deneme, görünüşte açık bir cümlenin uygulamada bıraktığı boşluğu ortaya çıkarabilir.

Koşulun ne zaman kontrol edileceği önemliyse bu anı da belirtin. Hazırlık başlamadan önce aranan bilgiyle son kontrolde aranan bilgi aynı aşama değildir. Zamanı açıklamak, doğru şartın yanlış yerde ve yanlış aşamada aranmasını önleyebilir.

Son sürümde koşulun kesinliğini koruyun

Koşullu bir olasılığı kesin plana dönüştürmeyin. “Tamamlanırsa gönderilecek” ifadesi “gönderilecek” diye kısaltıldığında temel sınır kaybolur. Kısaltma, yalnız gereksiz sözcükleri çıkarmalı; gerçekleşmesi gereken durumu ortadan kaldırmamalıdır.

Metni son kez okurken şart, sonuç ve varsa alternatif için üç ayrı işaret kullanabilirsiniz. Her sonuç kendi şartına bağlı görünüyorsa açıklama izlenebilir hâle gelir. Koşulun işi, okura gizli bir tahmin yaptırmak değil, hangi durumda hangi bilginin geçerli olduğunu göstermektir.