Bir açıklama için küçük bir terim sözlüğü nasıl hazırlanır?
Bir topluluk projesinde “taslak”, “son sürüm” ve “yayına hazır” gibi ifadeler farklı kişilerce farklı aşamalar için kullanılabilir. Metinde bu kelimeler sık geçiyor ama anlamları açıklanmıyorsa okur sürecin nerede olduğunu yanlış anlayabilir. Küçük bir terim sözlüğü, bu metinde hangi ifadenin ne anlama geldiğini görünür kılabilir.
Temsili görsel: Dizgi harflerinin yerleştirildiği bölmeli kasa. Kaynak: Casse de typographe, Grandjean – musée Champollion.JPG; üretici: VIGNERON; lisans: CC BY 3.0.
Burada yapılacak iş dildeki bütün terimlerin kesin tanımını yazmak değildir. Belirli açıklamanın içinde seçilmiş anlamı anlatmaktır. Projenin kendi kullandığı bir ad varsa bunun yerel kullanım olduğunu açık tutun; genel ve değişmez bir kuralmış gibi sunmayın.
Yalnız gerçekten gerekli terimleri seçin
Metni okuyup açıklanmadan kullanılan özel adları işaretleyin. Her yaygın sözcük için sözlük maddesi açmak okurun yükünü artırabilir. Bir kelime belirli bir aşamayı ayırt ediyor veya günlük anlamından farklı kullanılıyorsa açıklama daha çok işe yarar.
Varsayımsal bir kısa öykü seçkisinde “kontrol nüshası” sözü belirli bir örnek dosyayı anlatıyor olsun. Bu ifadenin son okuma için hazırlanan örnek olduğunu açıklayabilirsiniz. Ancak aynı sözün bütün yayın işlerinde tek biçimde kullanıldığını iddia etmek gerekmez.
Tanımı yine başka belirsiz terimle kapatmayın
“Kontrol nüshası, kontrol için kullanılan nüshadır” cümlesi kelimeyi tekrar eder; kapsamı pek açmaz. Okurun hangi nesneyle karşılaşacağını ve o nesnenin ne iş yaptığını söyleyin. Gerekiyorsa hangi aşamada oluşturulduğunu kısa bir örnekle gösterin.
Tanımın içine çok sayıda yeni özel kelime ekleniyorsa onları da açıklamak gerekecektir. Önce okurun bildiği sözcüklerle temel ayrımı kurmayı deneyin. Ayrıntılı istisnalar sonraki açıklamada yer alabilir; ilk cümle terimin çekirdek işini göstermelidir.
Yakın terimleri karşılaştırın
“Taslak” ile “kontrol nüshası” örnekte farklı aşamalar için kullanılıyorsa farkı açıkça yazın. Birinin değişmeye açık metin, diğerinin son düzeni gözden geçirmek için birleştirilmiş dosya olarak adlandırıldığını söyleyebilirsiniz. Bunlar hayali çalışmanın seçtiği tanımlardır; gerçek kullanım varsa ilgili kişilerin aynı anlamı paylaştığı doğrulanmalıdır.
Fark yalnız adlandırmadaysa iki ayrı terim üretmek gerekmeyebilir. Aynı dosya için farklı ekiplerin kullandığı adları tek yerde ilişkilendirmek daha açık olabilir. Sözlük, var olmayan ayrımları çoğaltmak yerine gerçek ayrımları anlatmalıdır.
Örnek, tanımın yerine geçmesin
Bir terim için örnek dosya adı vermek yararlıdır; ancak yalnız örnek, bütün kapsamı açıklamayabilir. “Kontrol nüshası: cuma gönderilen dosya” ifadesi o haftaki nesneyi buldurur, terimin işlevini anlatmaz. Tanım ve o anki örnek ayrı tutulabilir.
Örneği değiştirince tanım hâlâ anlamlı kalıyorsa işlev açıklanmış olabilir. Sadece tek olaya bağlı kalan maddede ise tanım yerine konum veya tarih bilgisi yazılmış olabilir. İkisinin de kullanımı vardır; hangi işi yaptıklarını bilerek düzenleyin.
Terimin kısaltması da kullanılacaksa ilk açıklamada ikisini birlikte gösterebilirsiniz. Sonraki kullanımlarda kısaltmanın hep aynı şeyi anlattığını kontrol edin. Aynı kısa adı iki farklı kavram için seçmek, sözlük bulunmasına rağmen metni belirsiz bırakabilir.
Tanımlar arasında birbirine dönen kapalı bir halka oluşmamasına dikkat edin. Birinci madde yalnız ikinciye, ikinci de yalnız birinciye işaret ediyorsa temel açıklama eksik kalmıştır.
Sözlükle metni birlikte kontrol edin
Terimi sözlükte bir anlamda, ana metinde başka anlamda kullanmayın. Her kullanımın seçilmiş tanımla uyumlu olup olmadığını gözden geçirin. Bir bölümde kapsam değişiyorsa yeni durumu açıklayın veya daha uygun bir terim kullanın.
Birden fazla kişi metni düzenliyorsa sözlüğün son hâli de ortak olmalıdır. Eski tanıma göre yazılmış parçalar yeni açıklamayla çelişebilir. Yalnız sözlük maddesini değiştirmek, metnin tamamının yeni anlama geçtiğini göstermez.
Okura sunulan son liste kısa ve aranabilir kalabilir. Terim, temel açıklama ve gerektiğinde örnek yeterli olabilir. Sözlüğün başarısı madde sayısında değil, metindeki karışması muhtemel ifadeleri doğru kapsamda birbirinden ayırmasındadır.
