Kesinlik derecesi değişmeden bir cümle nasıl düzenlenir?

“Çalışma bu ay tamamlanabilir” cümlesi, “Çalışma bu ay tamamlanacak” biçiminde düzenlendiğinde yalnızca kısalmış olmaz. İlk sürüm bir imkân veya olasılık bırakırken ikinci sürüm daha kesin bir sonuç bildirir. Metin düzenlemesinde bu küçük değişiklik, verilen bilginin kapsamını büyütebilir.

Temsili görsel: Yazı hazırlığı için defter, kurşun kalem ve kalemtıraş. Kaynak: Pencil shavings on a notebook (Unsplash).jpg; üretici: Angelina Litvin linalitvina; lisans: CC0. Kaynak bildirimi: https://unsplash.com/photos/K3uOmmlQmOo Image at the Wayback Machine Gallery at the Wayback Machine.

Kesinlik bildiren ifadeleri incelemek için önce gerçekte ne bilindiğini düşünün. Bir plan mı anlatılıyor, bir beklenti mi, bir kişinin sözü mü, yoksa gerçekleşmiş bir durum mu? Aynı olay farklı aşamalarda farklı cümlelerle anlatılabilir. Düzenlemenin bunları tek bir kesinlik düzeyine sıkıştırmaması gerekir.

Cümlenin dayanağını görünür tutun

Varsayımsal bir sergi hazırlığında “Çerçevelerin cuma gelmesi bekleniyor” denildiğini düşünün. Bu beklentiyi kim dile getiriyor ve neye dayanıyor? Kaynak metin bu bilgiyi veriyorsa sadeleştirirken dayanak korunmalıdır. “Cuma geliyor” diye yazmak, beklenti unsurunu ortadan kaldırabilir.

Birinin planını aktarıyorsanız planla gerçekleşmiş sonucu ayırın. “Düzenleyici, cuma teslim almayı planlıyor” ifadesinin konusu bir niyettir. Cümleyi “Cuma teslim alındı” diye değiştirmek açıkça başka olay anlatır. Geleceğe ilişkin ifadelerdeki küçük kaymalar da benzer dikkat ister.

İhtimalin alanı neresi?

“Bu yöntem bütün sayfalarda kullanılabilir” ifadesi farklı anlamlarda okunabilir. Kullanmak mümkün mü, öneriliyor mu, yoksa kullanım izni mi veriliyor? Yazarın kastı belirsizse tek bir kelimeyi başka kelimeyle değiştirerek çözüm üretmek yerine anlamı netleştirin.

Örneğin bir yazı atölyesinde “İsterseniz bütün sayfalarda kullanabilirsiniz” izin ve seçenek ilişkisini daha açık gösterebilir. Başka bir bağlamda “Yöntem henüz yalnız iki sayfada denendi” bilgisi gerekebilir. Düzenleme, cümlenin hangi soruya yanıt verdiğine göre yapılır.

Olasılık sözcüğü bazen bütün cümleye, bazen yalnız bir parçaya bağlıdır. “Başlık değişebilir, metin aynı kalacak” cümlesinde belirsizlik iki öğeye eşit dağılmaz. Bu ifadeyi “Başlık ve metin değişebilir” diye birleştirmek yeni bir kapsam üretir.

Güçlendiren sözcükleri gerekçesiz eklemeyin

“Kesinlikle”, “mutlaka”, “her zaman” gibi sözcükler, metni daha etkili göstermek için eklenebilir. Ancak dayanak aynı kalırken kesinliği artırmak anlatılan bilgiyi değiştirir. Örnek bir yöntemin bazı durumlarda işe yarayabileceğini söylemekle herkeste aynı sonucu vereceğini söylemek eşdeğer değildir.

Benzer biçimde “olabilir” ifadesini her cümleye eklemek de otomatik doğruluk sağlamaz. Gerçekleşmiş ve kaydı bulunan bir durumu gereksiz yere belirsizleştirebilirsiniz. Amaç bütün metni ihtimalli yazmak değil, her cümleyi taşıdığı bilgi düzeyiyle uyumlu kurmaktır.

Bir düzenleme çifti hazırlayın

Taslakta kesinlik taşıyan kelimeyi işaretleyin. Yeni sürümde karşılığını bulun ve iki cümleyi yan yana okuyun. “Ne değişti?” sorusuna yalnız uzunluk veya akıcılık yanıtı veremiyorsanız anlam farkını inceleyin. Bir beklenti taahhüde, bir izin tavsiyeye dönüşmüş olabilir.

Başkasının metninde böyle bir değişiklik gerekiyorsa soruyu doğrudan kurun: “Bu tarih kesinleşti mi, yoksa hâlâ beklenen zaman mı?” Kısa bir yanıt, bütün paragrafı varsayımla yeniden yazmaktan daha fazla açıklık sağlayabilir. Kaynağın söylemediği kesinliği yazıya eklemeyin.

Olumsuz yönde de aynı kontrol yapılmalıdır. “Yapılmayacak” ifadesiyle “yapılmayabilir” aynı bilgi değildir. Bir kararın kesinliği azaltılıyorsa okurun hâlâ seçenek varmış gibi anlamasına yol açılabilir. Düzenleme turu hem güçlenme hem zayıflama yönünü kapsamalıdır.

Okurun hangi söze dayanacağını düşünün

Bir cümleye göre hazırlık yapacak kişi için zaman, koşul ve kesinlik birlikte önemlidir. Üslup düzenlemesi sırasında bu üç alanı ayrı kontrol etmek yararlıdır. Daha akıcı cümle, okurun gerçekte verilmemiş bir söze dayanmasına neden olmamalıdır.

Son metinde plan plan olarak, beklenti beklenti olarak, gerçekleşmiş olay da gerçekleşmiş olay olarak kalıyorsa düzenleme işini yapmış olur. Anlatımın açıklığı, her iddiayı daha güçlü söylemekten değil, ne bilindiğini doğru güçte ifade etmekten doğar.